गाइड · बेसार
घरमै बेसार धुलो कसरी जाँच्ने
పసుపు · हल्दी · हरिद्रा · पसुपु · हल्दी
FSSAI को मापदण्डअनुसार बेसार धुलोमा लेड क्रोमेटसमेत कुनै पनि थपिएको रङ पदार्थ, र बाहिरी स्टार्च हुनुहुँदैन। यसको परीक्षण पुस्तिकामा निरीक्षकहरूले बेसारमा के-के जाँच्छन् भनेर लेखिएको छ: मेटानिल येलोजस्ता थपिएका रङ, लेडका लवण, र चकको धुलो।
यीमध्ये केही तपाईं आफ्नै भान्सामा जाँच्न सक्नुहुन्छ, र केही ल्याबले मात्र पत्ता लगाउन सक्छ। यो गाइडमा दुवै छन्, साथै बेसारमा काम नगर्ने दुई चर्चित परीक्षण पनि। तपाईंले किन्ने जुनसुकै बेसारमा, हाम्रोमा पनि, यी जाँच गरेर हेर्नुहोस्।
छोटकरीमा
एक गिलास पानीमाथि एक सानो चम्चा बेसार छर्नुहोस् र नचलाई बस्न दिनुहोस्। बेसार डुब्छ र पानी फिक्का पहेँलो रहन्छ; तुरुन्तै गाढा पहेँलो हुने पानीले थपिएको रङतिर संकेत गर्छ। यो जाँचले लेड क्रोमेट वा चक पत्ता लगाउन सक्दैन, त्यसैले पक्का जवाफका लागि खाद्य परीक्षण ल्याब प्रयोग गर्नुहोस्। आयोडिन परीक्षण नगर्नुहोस्: बेसारमा सुरुदेखि नै स्टार्च हुन्छ।
ఒక గ్లాసు నీటిపై చెంచా పసుపు చల్లి, కలపకుండా అలాగే ఉంచండి. పసుపు అడుగుకు చేరి, నీళ్లు లేత పసుపు రంగులో ఉంటాయి. నీళ్లు వెంటనే ముదురు పసుపు రంగులోకి మారితే, రంగు కలిపి ఉండొచ్చు. లెడ్ క్రోమేట్, సుద్ద పొడిని ఈ పరీక్ష పట్టుకోలేదు; వాటికి ల్యాబ్ పరీక్ష కావాలి. పసుపులో ముందునుంచే పిండిపదార్థం ఉంటుంది కాబట్టి అయోడిన్ పరీక్ష పసుపుకు పనికిరాదు.
एक गिलास पानी पर एक चम्मच हल्दी छिड़कें और बिना हिलाए छोड़ दें। हल्दी नीचे बैठ जाती है और पानी हल्का पीला रहता है। अगर पानी तुरंत गहरा पीला हो जाए, तो रंग मिलाया गया हो सकता है। लेड क्रोमेट और चॉक पाउडर इस जाँच में नहीं पकड़े जाते, उनके लिए लैब टेस्ट ज़रूरी है। हल्दी में पहले से स्टार्च होता है, इसलिए आयोडीन टेस्ट हल्दी पर काम नहीं करता।
FSSAI ले बेसारमा के जाँच्छ
- थपिएका रङ
- जस्तै मेटानिल येलो, जसले फिक्का बेसारलाई चम्किलो देखाउन सक्छ। FSSAI ले बेसारमा रङ थप्न अनुमति दिँदैन।
- लेड क्रोमेट र लेडका अन्य लवण
- लेड क्रोमेट पेन्टमा प्रयोग हुने पहेँलो रङ हो। 2019 र 2024 मा प्रकाशित, स्ट्यानफोर्डको अगुवाइमा भएका अध्ययनहरूले दक्षिण एसियाका केही भागका बेसारमा यो भेटे। FSSAI ले बेसारमा यसलाई पटक्कै अनुमति दिँदैन।
- चकको धुलो
- तौल बढाउने सस्तो सेतो धुलो।
- बाहिरी स्टार्च
- अन्य बालीको पिठो वा स्टार्च। FSSAI को मापदण्डले यसलाई पनि निषेध गर्छ।
जाँच 1: पानीको गिलास
- पारदर्शी गिलासमा कोठाको तापक्रमको पानी भर्नुहोस्।
- माथिबाट एक बराबर भरिएको सानो चम्चा बेसार धुलो छर्नुहोस्। नचलाउनुहोस्।
- धुलो डुब्दै गर्दा पहिलो एक मिनेट हेर्नुहोस्। त्यसबाट तलतिर रङीन धर्सा झरेका छन् कि हेर्नुहोस्।
- 15 देखि 20 मिनेटसम्म छोड्नुहोस्। त्यसपछि गिलासलाई सेतो भित्ता वा कागजको पानाअगाडि समातेर पिँधमा बसेको धुलोमाथिको पानी हेर्नुहोस्।
फिक्का पहेँलो पानी, धुलो पिँधमा
थपिएको रङको कुनै संकेत छैन।
गाढा पहेँला धर्सा, वा केही मिनेटमै गाढा पहेँलो पानी
रङ थपिएको हुन सक्छ। त्यो ब्याच प्रयोग गर्न छोड्नुहोस् र जाँच गराउनुहोस्।
यो किन काम गर्छ। बेसारको आफ्नै पहेँलो रङ, करक्युमिन, पानीमा मुस्किलले घुल्छ, त्यसैले धुलो डुब्छ र पानीलाई हल्का मात्र रङ्याउँछ। मेटानिल येलोजस्ता रङ सजिलै घुल्छन् र पानीलाई छिटो रङ्याउँछन्।
यसले के छुटाउँछ। लेड क्रोमेट र चक पनि पानीमा घुल्दैनन्, त्यसैले यिनी मिसाइएको बेसार यो जाँचमा पास हुन सक्छ। ल्याब परीक्षणले मात्र यी छैनन् भनेर पक्का गर्न सक्छ।
धेरै मसिनो धुलोले केही बेर पानी धमिलो राख्न सक्छ। धमिलो हुनु ठीकै हो; हेर्नुपर्ने कुरा सफा, गाढा पहेँलो रङ हो।
जाँच 2: साबुत बेसार किन्नुहुन्छ भने
सुकेको बेसारको एउटा गानो बीचबाट भाँच्नुहोस्। बेसार भित्रसम्मै पहेँलो-सुन्तला रङको हुन्छ, त्यसैले भित्री भाग बाहिरी भागजस्तै देखिनुपर्छ। फिक्का वा धमिलो भित्री भागमाथि चम्किलो पहेँलो बोक्रा छ भने सतहमा रङ थपिएको हुन सक्छ। यसबारे बेच्नेलाई सोध्नुहोस्, वा जाँच गराउनुहोस्।
नगर्नुपर्ने दुई परीक्षण
आयोडिन परीक्षण
स्टार्च भेट्दा आयोडिन नीलो-कालो हुन्छ, र बेसारमा पिठो पत्ता लगाउन यो प्रायः सुझाइन्छ। तर बेसारमा आफैँ स्टार्च हुन्छ, त्यसैले जसरी पनि नीलो-कालो हुन्छ। त्यसैकारण FSSAI को आफ्नै पुस्तिकाले आयोडिन परीक्षण बेसारबाहेक अन्य धुलो मसलामा प्रयोग गर्छ।
घरमै एसिड परीक्षण
बेसारमा लेड, मेटानिल येलो र चक जाँच्ने FSSAI का परीक्षणमा कडा हाइड्रोक्लोरिक वा सल्फ्युरिक एसिड प्रयोग हुन्छ। यी एसिडले छाला र आँखा पोल्छन्। यिनको ठाउँ भान्सा होइन, ल्याब हो।
पक्का जवाफका लागि: खाद्य परीक्षण ल्याब
NABL मान्यताप्राप्त खाद्य परीक्षण ल्याबले बेसारमा लेड र थपिएका रङ जाँच्न सक्छ। ल्याबलाई कति नमुना चाहिन्छ सोध्नुहोस्, धुलोलाई सिल गरिएकै प्याकमा वा सफा सिल गरिएको झोलामा राख्नुहोस्, र प्याकमा छापिएको ब्याच नम्बर टिप्नुहोस्। FSSAI ले आफ्नो वेबसाइटमा सूचित खाद्य परीक्षण ल्याबहरूको सूची प्रकाशित गर्छ।
किन्नुअघि प्याक पढ्नुहोस्
- FSSAI इजाजतपत्र वा दर्ता नम्बर। यसलाई FSSAI को FoSCoS वेबसाइटमा खोज्न सकिन्छ।
- बनाउने वा प्याक गर्नेको नाम र ठेगाना।
- खुद परिमाण, MRP, ब्याच वा लट नम्बर, र बेस्ट-बिफोर मिति।
- कहाँ उब्जाइएको हो। फरक क्षेत्रको बेसारको रङ फरक हुन्छ, त्यसैले क्षेत्रको नाम लेखिएको भए उस्तै-उस्तैसँग तुलना गर्न सजिलो हुन्छ।
राम्ररी राख्नुहोस्
- प्याकको जिप बन्द राख्नुहोस्, वा धुलोलाई सुख्खा, हावा नछिर्ने बट्टामा सार्नुहोस्।
- सुख्खा चम्चा प्रयोग गर्नुहोस्। ओसिलो चम्चाले नै बेसारमा डल्ला पार्छ।
- सिधा घामबाट टाढा राख्नुहोस्, घामले रङ फिक्का पार्छ।
- प्याकमा लेखिएको बेस्ट-बिफोर मितिभित्र प्रयोग गर्नुहोस्।
प्रश्नहरू
धेरै चम्किलो पहेँलो बेसार नराम्रो संकेत हो?
त्यत्तिकै होइन। रङ जात, उब्जाइएको ठाउँ, र कसरी सुकाइयो र पिँधियो भन्नेअनुसार फरक हुन्छ, त्यसैले बेसार-बेसारमा धेरै फरक हुन्छ। ध्यान दिनुपर्ने कुरा: रङ धुलोबाट धेरै सजिलै छुट्छ कि छुट्दैन, पानी जाँचमा देखिए जस्तै।
के पानीको जाँचले बेसारमा लेड छैन भनेर देखाउन सक्छ?
सक्दैन। लेड क्रोमेट पानीमा घुल्दैन, त्यसैले पानीको जाँचले यसलाई देख्न सक्दैन। ल्याब परीक्षणले मात्र सक्छ।
बेसारमा किन डल्ला पर्छ?
चिस्यानले। भिजेको चम्चा वा खुला प्याकले धुलोलाई पानी सोस्न दिन्छ। सुख्खा चम्चाले डल्ला फुटाउनुहोस् र प्याक बन्द राख्नुहोस्।
जाँचमा केही गडबड देखियो भने के गर्ने?
त्यो ब्याच प्रयोग गर्न छोड्नुहोस्, प्याक राखिराख्नुहोस्, र ब्याच नम्बरसहित बेच्नेलाई सम्पर्क गर्नुहोस्। FSSAI को Food Safety Connect एपमार्फत उजुरी पनि गर्न सक्नुहुन्छ। हाम्रो हो भने प्याक र गिलासको फोटो हामीलाई WhatsApp गर्नुहोस्।
Sources
- Forsyth et al., lead chromate pigments added to turmeric in Bangladesh, Environmental Research (2019)
- FSSAI: Manual of Methods for testing common adulterants (2019), section IV, Spices and condiments
- FSSAI: DART, Detect Adulteration with Rapid Test (household tests)
- Forsyth et al., Evidence of turmeric adulteration with lead chromate across South Asia, Science of the Total Environment (2024)